Bilim Mutlak Doğru Mudur? [Değişen Bilimsel Bilgiler]

Bilimsel bilgi mutlak doğru değildir, yani kesin bilgi değildir; bu sebeple zamanla değişebilir, zamana göre çeşitli farklılıklar gösterebilir! Bu gericilik veya bağnazlık değil, doğrudan bilimsel bilginin bir özelliğidir. Bilimsel bilgiler çürütülene kadar doğru kabul edilirler. Fakat buradan her bilginin varlığından şüphe edilmesi gerektiği sonucu çıkarılmamalıdır. Bilim özgür araştırma ve güçlü bir tartışma gerektirir. İnsanlık gelişimini ve inşa edebildiği medeniyeti buna borçludur.

Değişen Bilimsel Bilgilere Verilebilecek Örnekler

1- Sigaranın Zararlı Olduğu Gerçeği

Geçtiğimiz yüzyılın dönemsel bilimsel kabullerine göre sigara sağlık açısından bırakın zararlı olmayı tam aksine yararlı olarak kabul ediliyordu. Üstelik sigaranın sağlığa yararlı olması gibi konularda da reklam yapılıyordu. Sigara içmeyi bilgelikle ilişkilendireni mi dersiniz, babasının favori markasını reklamda söyleyen çocuklar mı dersiniz, hemşire kıyafetiyle askerlere sigara dağıtanı mı dersiniz; o zamanki reklamlarda ne ararsanız bulabilirsiniz. İşin kötü tarafı bunun bilimsel donelere dayandırılmasıdır. O dönem pazarlamada kullanılan bazı replikler şunlardır:

Bu bilimsel yayınlardan ötürü kaç kişi sağlık problemleri yaşamıştır veya kaç kişi bağımlı olmuştur tartışılır fakat bu konuda en manidar örnek döneminin ünlü bir sigara markasının 1954’ten 1999’a kadar reklam yüzü olan 3 kişinin akciğer kanserinden öldüğü gerçeğidir. 🙂 Sigaranın sağlığa zararlı olduğu özellikle ABD’de süren uzun bir hukuk savaşının ardından bilimsel olarak kanıtlanmış ve 2000’lerin başlarında İngiltere gibi ülkelerde sigara reklamları yasaklanmaya başlanmıştır. Öyle ki günümüzde bir çok ülkede sigara paketlerinin üzerinde caydırıcı, sağlığa zararlı olduğu vurgulanan fotoğraf ve yazılar kullanılıyor.

2- Sıkıntılı Olduğu Anlaşılan Ürünler

Dönemin bilimsel koşullarında “işe yarar” “yan etkisi yoktur & azdır” gibi konularda ünlü tıp otoritelerinden onay alıp, zamanla ciddi yan etkileri görülen, işe yaramadığı anlaşılan ve toplatılan ilaçlar, tedavi yöntemleri vb. mevcuttur. Tüm dünya genelinde sadece “affedersiniz” denilerek 30 yıl sonra toplatılan ilaçlar dahi mevcuttur. Mesela 2020 senesinin Aralık ayında tüm dünya çapında etkin maddesi ‘ranitidin’ olan 15 mide ilacı; insan kanserojeni olması gibi zararlarının tespit edilmesi sebebiyle acil koduyla piyasadan toplanmaya başlanmıştır.

3- Dünya ve Evren İle İlgili Teoriler

Bugüne kadar dünya ve evren ile ilgili çürütülen pek çok teori ve iddia bulunmaktadır. Dünya evrenin merkezi olduğu (henüz tespit edilebilen bir merkez yoktur), güneşin ve gezegenlerin dünyanın etrafında döndüğü (hepsi dönmektedir) ve insanoğlunun uzaya gidemeyeceği (hem araçlar, hem de insanlar uzaya gitmiştir) bunlara verilebilecek başlıca örnekler arasındadır.

Döneminin ünlü ve dobra bilim insanı olan Galileo, düz dünya konusu başta olmak üzere dönemin bilimsel yargılarına (kabullerine) karşı çıktığı ve bunları kanıtlamayı da başardığı ama dönemin otoritesinin aksi yöndeki sabit düşünceleri sebebiyle yargılanmıştır ve idam cezasına çarptırılmıştır. Galileo ise eğer idam edilirse bilime katkı sağlayamayacağını düşünmüş ve iddialarından vazgeçmiş gibi yapmıştır. Cezası ise ev cezasına çevrilmiştir. Ev cezasında ise çalışmalarına devam edip gizlice başka yerlere ulaştırmış ve bu sırada da kör olmuştur.

4- Osmanlı’daki İlk Sikkenin Bastırılması

Seksenli yıllara kadarki bilimsel çalışmalara göre Osmanlı Devletindeki ilk parayı Orhan Bey’in bastırdığına inanılırdı. Fakat ilerleyen dönemlerde daha eski bir zamanda bastırılmış olan bir Osmanlı parasının bulunması ile ilk parayı bastıranın Orhan Bey değil de Osman Bey olduğu ortaya çıkmıştır. Elbette ki, ilerleyen tarihlerde yeni bilimsel araştırmalarda veya kazılarda daha eski tarihli bir Osmanlı sikkesinin bulunması bugünkü doğru kabulü de değiştirecektir.

5- Değişen Bilimsel Bilgilere Diğer Örnekler

Bilimde Farklı Bir Bakış Açılarının Önemi

Dürüst ve güvenilir bilim çok önemlidir, zira insan yanılır. Örneğin bir elinizi sıcak, bir elinizi soğuk suya koyup; ardından her iki elinizi ılık suya koyduğunuzda bir eliniz soğuk, bir eliniz sıcak algılayacaktır. Ama termometre sıcaklık karşılaştırmasını objektif bir şekilde yapacaktır. Başarılı bir bilim adamı eldekilerle yetinmez, devamını ister ve bunun için de çabalar. Farklı bakış açılarını kullanarak, sorunlara farklı çözümler bulur ve içinden en mantıklı olanı seçer.

“Sorun eğitimsiz olmanız değil. Sorun size öğretilenlere inanacak kadar eğitimli olup size öğretilenlerden herhangi bir şeyi sorgulayacak kadar eğitimli olmamanızdır.” (Richard Feynman, Kuantum Fizikçisi)

Bilimde ilerleme doğru bilineni bile sorgulamaya bağlıdır fakat bu eylem genellikle kötü bir şekilde sonuçlanır. Ancak gene de objektif olabilmek adına kesin yargılardan kaçınılmalıdır. Bilimsel bakış açısı istiyorsak sorgulamak, şüphe etmek ve araştırmak şarttır. Her verileni deli gibi sahiplenmek, sorgulamadan, araştırmadan tapacak seviyeye gelmek ne kadar doğrudur? Şayet böyle olsaydı bilim ve teknoloji günümüzdeki seviyenin kıyısına köşesine yaklaşamazdı!